Views
จาก คลังปัญญาไทย, สารานุกรมฟรี
กระท่อม หรือ พืชกระท่อม เป็นที่รู้จักกันในแวดวงยาเสพย์ติดให้โทษว่าถูกจัดอยู่ในยาเสพย์ติดให้โทษประเภทที่ 5 ตาม พระราชบัญญัติยาเสพย์ติดให้โทษ พ.ศ. 2522 มาตรา 7 โดยประเภท 5 นี้หมายถึง ยาเสพย์ติดให้โทษที่มิได้เข้าอยู่ในประเภท 1 ถึงประเภท 4 เช่น กัญชา พืชกระท่อม
สารบัญ |
[แก้ไข] ข้อมูลทั่วไป
กระท่อม (Kratom) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Mitragyna speciosa Korth. อยู่ในวงศ์ Rubiaceae เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางสูง 10-15 เมตร ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงตัวเป็นคู่ตรงข้ามและมีหูใบ 1 คู่ (interpetiolar stipules) ใบมีรสขมเฝื่อน แผ่นใบสีเขียว เป็นรูปไข่รีแกมขอบขนาน ปลายแหลมมีขนาด กว้าง x ยาวประมาณ 5-10 x 8-14 ซม. ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ฐานใบมน ก้านใบออกจากฐานใบ มีความยาวประมาณ 2-4 ซม. เส้นใบเรียงตัวแบบขนนก เส้นกลางใบและเส้นแขนงใบมีสีแดงเรื่อ มีขนอ่อนสั้นๆ บริเวณเส้นใบที่อยู่ด้านท้องใบ มีเส้นแขนงใบ 10-15 คู่ ดอกออกเป็นช่อตุ้มกลม(head) ขนาด 3-5 ซม. ใน 1 ช่อประกอบด้วยดอกย่อยขนาดเล็กสีขาวอมเหลืองจํ านวนมาก ดอกย่อยสมบูรณ์เพศ ผลเป็นรูปไข่ขนาดเล็กประมาณ 5-7 มม. กระท่อมพบได้ในบางจังหวัดของภาคกลาง เช่น ปทุมธานี แต่จะพบมากในป่าธรรมชาติ บริเวณภาคใต้ เช่น สุราษฎร์ธานีนครศรีธรรมราช ตรัง สตูล พัทลุง สงขลา ยะลา ปัตตานี นราธิวาส และตอนบนของประเทศมาเลเซีย กระท่อมเป็นพืชเสพติดให้โทษประเภท 5 ตามพ.ร.บ. ยาเสพติดให้โทษ พ.ศ. 2522
[แก้ไข] ประโยชน์ทางยา
ใบกระท่อมมีรสขมเฝื่อนเมา ใช้เป็นยาแก้ปวดท้อง แก้บิด ท้องเสีย แก้ปวดเมื่อยร่างกาย ระงับประสาทช่วยให้ทํ างานทนไม่หิวง่าย
วิธีใช้ให้นํ าใบสด 3 - 4 ใบ มาลอกเอาก้านใบและเส้นใบออก เคี้ยวให้ละเอียด ดื่มนํ้าอุ่นกลั้วกลืนลงไป หรือนําใบมาตากแดดให้แห้งบดเป็นผง รับประทานกับนํ้ าอุ่นครั้งละ 1 ช้อนกาแฟพูนๆ แก้ท้องเสีย บรรเทาอาการปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ และทํ าให้เกิดอาการเคลิบเคลิ้มสบายตัวได้นานประมาณ 4-5 ชั่วโมง
การรับประทานใบกระท่อมช่วยให้ทํ างานได้ทนเวลามีแสงแดดจัด แต่จะเกิดอาการหนาวสั่นเวลาอากาศครึ้มฟ้าครึ้มฝน (เสงี่ยม พงษ์บุญรอด, 2514)
[แก้ไข] องค์ประกอบทางเคมี
สารสำคัญที่พบในใบกระท่อม คือ Mitragynine เป็นสารจำพวกอัลคาลอยด์ มีฤทธิ์กดประสาทส่วนกลาง (CNS depressant) คล้ายกับยาเสพย์ติดกลุ่ม psilocybin LSD และ ยาบ้า ทำให้รู้สึกชา กดความรู้สึกเมื่อยล้าขณะทำงานทำให้สามารถทำงานได้นานและทนมากขึ้น และทนต่อความร้อนมากขึ้นด้วยเช่นกัน ดังนั้นจึงทำให้ผู้ที่ใช้ใบกระท่อมสามารถทำงานกลางแจ้ง ได้ทนนานขึ้น
[แก้ไข] รายงานวิจัยทางเภสัชวิทยาและพิษวิทยา
จากการทดลองในหนูขาวและหนูตะเภาพบว่า mitragynine ซึ่งเป็นแอลคาลอยด์สํ าคัญที่แยกได้จากใบกระท่อม มีฤทธิ์ระงับปวดในลักษณะเดียวกับแอลคาลอยด์ที่ได้จากยางฝิ่น เช่น มอร์ฟีน (opiate-like action) โดยออกฤทธิ์ต่อ opioid receptors (agonistic effects) แต่มีความแรงน้อยกว่ามอร์ฟีนประมาณ 10 เท่า (Tohda et al., 1997; Watanabe et al., 1997; Thongpradichote et al., 1998;Yamamoto et al., 1999) และยังพบว่า mitragynine ในขนาด 5-30 มก./กก. (i.p.) แสดงฤทธิ์กดการทํ างานของ 5-HT2A receptor ในหนูขาวที่ถูกเหนี่ยวนํ าด้วย 5-methoxy-N,N-dimethyltryptamine (16 มก./กก., i.p.) (Matsumoto et al., 1997) แอลคาลอยด์ mitragynine ทํ าให้คนเกิดอาการเคลิบเคลิ้ม คล้ายฤทธิ์ของ cocaine (Grewal, 1932) และยังพบว่าในคนที่ได้รับ mitragynine acetateขนาด 50 มก. จะเกิดอาการคลื่นไส้ อาเจียน (Jansen et al., 1988)
จากการสังเกตอาสาสมัคร 6 คน mitragynine ที่รับประทาน mitragynine acetate ครั้งละ 50-100 มก. หรือผงใบกระท่อมขนาด 650-1300 มก. พบว่าช่วยให้ทํ างานได้นานขึ้น ทนแดด ผิวหนังแดงเพราะเลือดไปเลี้ยงผิวหนังมากขึ้น (Marcan, 1934) กระท่อมจัดเป็นพืชเสพติดให้โทษ ถ้ารับประทานใบกระท่อมในปริมาณมากๆ จะทํ าให้มึนงง และคลื่นไส้อาเจียน (เมากระท่อม) ในบางรายรับประทานเพียง 3 ใบ ก็ทํ าให้เมาได้ และถ้าหากรับประทานติดต่อกันนานๆ จะทํ าให้ปากแห้งคอแห้ง ปัสสาวะบ่อย ท้องผูก อุจจาระแข็งเป็นก้อนเล็กๆ นอนไม่หลับ นํ้ าหนักลด ผิวหนังดํ าเกรียมโดยเฉพาะบริเวณโหนกแก้มทั้ง 2 ข้าง บางรายอาจมีสภาพจิตสับสน และถ้าหยุดรับประทานใบกระท่อมจะเกิดอาการถอนยา คือ นํ้ าตาไหล นํ้ ามูกไหล ก้าวร้าว ปวดเมื่อยตามตัว และกล้ามเนื้อแขนขากระตุก (Suwanlert, 1975)
นอกจากนี้ยังมีรายงานว่าเมื่อฉีด mitragynine ขนาด 3-30 ไมโครกรัมเข้าโพรงสมองที่ 4 (the fourth cerebroventricle) ของหนู rat ที่ถูกวางยาสลบ จะสามารถยับยั้งการหลั่งของกรดในกระเพาะอาหารได้เช่นเดียวกับมอร์ฟีน (Tsuchiya et al., 2002) ซึ่งอาจเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทํ าให้ผู้ที่รับประทานใบกระท่อมไม่รู้สึกหิว (ไม่อยากอาหาร) จึงทํ างานได้นาน ขึ้น และส่งผลให้นํ้ าหนักตัวลดลง เกิดภาวะร่างกายผอมเกร็งได้ จึงเห็นได้ว่าใบกระท่อมเป็นพืชสมุนไพรที่มีฤทธิ์ระงับปวดได้พอสมควร แต่อาจทํ าให้เสพติดได้ เนื่องจากมีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาคล้ายคลึงกับมอร์ฟีน จึงควรศึกษาเพิ่มเติมในสัตว์ทดลองด้านพิษวิทยา อาการข้างเคียงและการเสพติด เพื่อให้ทราบถึงศักยภาพในการเป็นยาระงับปวดของใบกระท่อมรวมทั้งความปลอดภัยและความเป็นไปได้ในการนํ าใบกระท่อมมาใช้ประโยชน์ทางยาในอนาคต
ขอขอบคุณข้อมูลจาก
- ผศ.ดร. นิวัติ แก้วประดับ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์